Vitamine B12 boven of onder de norm: oorzaken bij sporters en wat te doen
Vitamine B12 buiten het referentie-interval is een reden om de oorzaken te analyseren en niet om automatisch supplementen te kopen of stop te zetten. De redactie legt uit waarom bij sporters het cobalamineniveau daalt of stijgt, welke tests de situatie verduidelijken en hoe verder te handelen.
Hoe te begrijpen dat het resultaat werkelijk afwijkt
De test op vitamine B12 heeft een brede «grijze zone», daarom vereist juist het woord «afwijking» een verduidelijking. Klinische overzichten beschouwen doorgaans een niveau onder ongeveer 148 pmol/l (200 pg/ml) als overtuigend laag, en het bereik 148–221 pmol/l als grenswaarde. De bovengrens van het referentie-interval ligt in de meeste laboratoria rond enkele honderden pmol/l; de concrete getallen staan op het formulier.
Eén getal is geen diagnose. Voordat men de oorzaak zoekt, is het goed zich ervan te verzekeren dat de omstandigheden van de test standaard waren: nuchter afgenomen, zonder inname van B12-supplementen op de dag van de test, met melding van biotine en medicijnen.
Als het resultaat een grenswaarde is, stelt de richtlijn van het Britse Committee for Standards in Haematology (2014) verduidelijkende tests voor: methylmalonzuur, homocysteïne of holotranscobalamine. Ze helpen een echt weefseltekort te onderscheiden van een laboratoriumartefact.
Bij sporters compliceert een gelijktijdig ijzertekort het beeld: het kan de voor een B12-gebrek kenmerkende vergroting van de rode bloedcellen maskeren. Daarom moet men een geheel beoordelen — B12, ferritine, het volledige bloedbeeld.
Oorzaken van een laag B12
De oorzaken van een tekort kan men in drie groepen verdelen: onvoldoende aanvoer, verstoorde opname en verhoogde afbraak of blokkade van de vitamine. In de sportpopulatie komen alle drie voor.
| Groep | Voorbeelden | Relevantie voor atleten |
|---|---|---|
| Weinig aanvoer | Veganisme, strenge diëten, caloriearm «droogtrainen» | Hoog in esthetische sporten en duursport |
| Slechte opname | Auto-immuungastritis (pernicieuze anemie), coeliakie, ziekte van Crohn, operaties aan het maag-darmkanaal | Niet afhankelijk van sport, maar komt voor |
| Medicijnen | Protonpompremmers, metformine | PPI's gebruikt men vaak bij reflux en bij inname van NSAID's |
| Inactivatie | Lachgas | Recreatief gebruik — een reëel risico bij jongeren |
Het verband tussen langdurig gebruik van PPI's en H2-blokkers en een B12-tekort is aangetoond in de grote studie van Lam en collega's (JAMA, 2013). Voor metformine bevestigde de langlopende DPPOS-observatie een soortgelijk verband. Deze middelen komen ook veel voor onder mensen die actief aan sport doen.
Pernicieuze anemie is een auto-immuunziekte waarbij geen intrinsieke factor wordt aangemaakt. Hier helpt geen enkel dieet, want de vitamine wordt eenvoudigweg niet uit het voedsel opgenomen; er is behandeling onder toezicht van een arts nodig.
Ten slotte is het goed te denken aan de grote B12-voorraden in de lever. Iemand die is overgestapt op veganistische voeding, kan jarenlang normale analyses hebben en dan geconfronteerd worden met een tekort dat zich «plotseling» heeft ontwikkeld.
Oorzaken van een hoog B12
Een verhoogd serum-B12 bij een sporter heeft meestal een eenvoudige verklaring: supplementen, injecties of met vitaminen verrijkte energiedranken. Na een injectie kan het bloedniveau wekenlang hoog blijven.
Maar als iemand de vitamine niet inneemt, vereist een aanhoudend hoog B12 aandacht. Het overzicht van Arendt en Nexo (2013) noemt als oorzaken leverziekten (vrijkomen van voorraden), nierinsufficiëntie, myeloproliferatieve bloedziekten en sommige tumoren die het niveau van de transporteiwitten verhogen.
- inname van supplementen, injecties, verrijkte producten en dranken;
- leverschade, met name toxisch;
- verminderde nierfunctie;
- bloedziekten met een stijging van de transcobalaminen;
- «macro-B12» — binding van de vitamine aan antistoffen, wat een laboratoriumartefact creëert.
Voor atleten die orale anabole steroïden of levertoxische supplementen gebruiken, kan een hoog B12 samen met verhoogde leverenzymen een van de signalen van leverschade zijn. Zo'n samenloop vereist onderzoek.
Paradoxaal genoeg sluit een hoog totaal-B12 een functioneel tekort niet uit: als de vitamine gebonden is aan «inactieve» eiwitten, kunnen de cellen er te weinig van krijgen. In twijfelgevallen helpt MMZ.
Wat te doen met het resultaat
Het stappenplan hangt af van de richting van de afwijking en de aanwezigheid van symptomen. De onveranderlijke regel: bepaal de oorzaak en «corrigeer» niet slechts het getal.
Bij een laag B12 beoordeelt de arts de voeding, de medicijnen, de symptomen van de maag en het zenuwstelsel, en schrijft verduidelijkende tests voor. Als het tekort samenhangt met het dieet, volstaan regelmatige supplementen of verrijkte producten. Bij een verstoorde opname kan de arts een injectievorm kiezen.
Een B12-tekort behandelen met foliumzuur is ontoelaatbaar: folaten kunnen de bloedwaarden verbeteren, maar stoppen de zenuwschade niet. Dit is een klassiek voorbehoud van alle hematologische richtlijnen.
Bij een hoog B12 tegen de achtergrond van supplementen volstaat het de inname te stoppen en de analyse na enkele weken te herhalen. Als er geen supplementen waren, is het goed de leverenzymen, het creatinine en het volledige bloedbeeld te controleren en verder te handelen volgens het advies van de huisarts.
Conclusies van de redactie
Een laag B12 bij sporters hangt meestal samen met een plantaardige voeding, het gebruik van PPI's of metformine, of maagziekten. Een hoog niveau met supplementen, maar soms ook met leverschade of nierschade.
Grenswaarden verduidelijkt men met behulp van MMZ, homocysteïne of holotranscobalamine.
Het belangrijkste is de oorzaak vinden en niet alleen het bloedniveau verhogen of verlagen.
We raden ook aan onze artikelen te lezen over wat de vitamine B12-test laat zien, over folaten boven of onder de norm en over de homocysteïnetest.
Lijst van gebruikte literatuur
- Stabler SP. Vitamin B12 deficiency. N Engl J Med. 2013;368(2):149–160.
- Devalia V, Hamilton MS, Molloy AM; British Committee for Standards in Haematology. Guidelines for the diagnosis and treatment of cobalamin and folate disorders. Br J Haematol. 2014;166(4):496–513.
- Arendt JF, Nexo E. Unexpected high plasma cobalamin: proposal for a diagnostic strategy. Clin Chem Lab Med. 2013;51(3):489–496.
- Lam JR, Schneider JL, Zhao W, Corley DA. Proton pump inhibitor and histamine 2 receptor antagonist use and vitamin B12 deficiency. JAMA. 2013;310(22):2435–2442.
- Aroda VR, Edelstein SL, Goldberg RB, et al. Long-term metformin use and vitamin B12 deficiency in the Diabetes Prevention Program Outcomes Study. J Clin Endocrinol Metab. 2016;101(4):1754–1761.
- Green R, Allen LH, Bjørke-Monsen AL, et al. Vitamin B12 deficiency. Nat Rev Dis Primers. 2017;3:17040.
Andriy Melnyk
Krachttrainer, auteur van programma's voor beginners en gevorderden. Schrijft over trainingsplanning.
