Bloedplaatjes boven of onder de norm: oorzaken bij sporters en wat te doen

Een afwijking van het aantal bloedplaatjes van de referentiegrenzen betekent bij een sporter lang niet altijd een ziekte. Een deel van de veranderingen wordt verklaard door de training van gisteren, uitdroging of zelfs een laboratoriumartefact. Tegelijk kan achter aanhoudend lage of hoge waarden een ijzertekort, een doorgemaakte infectie, een bijwerking van medicijnen of een bloedziekte schuilgaan. De redactie bespreekt de typische oorzaken en legt stap voor stap uit hoe te handelen.

Wat als afwijking geldt

De meeste laboratoria beschouwen voor volwassenen een aantal bloedplaatjes van ongeveer 150 tot 400–450 ×10⁹/l als normaal. De toestand waarbij de waarde onder de ondergrens ligt, heet trombocytopenie, en boven de bovengrens — trombocytose. De grenzen zijn echter zo berekend dat een klein deel van de volkomen gezonde mensen er net buiten valt, dus een geringe afwijking is op zich geen diagnose.

Klinische betekenis heeft niet alleen het getal, maar ook de mate, de duur en de begeleidende veranderingen. Een eenmalige waarde van 140 ×10⁹/l bij iemand zonder symptomen en met normale overige waarden is een reden om de test te herhalen. Een waarde onder 50 ×10⁹/l of boven 1000 ×10⁹/l vereist daarentegen een snelle beoordeling door een arts, ongeacht het welbevinden.

Bij sporters wordt het beeld gecompliceerd door twee tegengestelde effecten. Een acute belasting en uitdroging verhogen tijdelijk het aantal bloedplaatjes, terwijl langdurige duurtraining het plasmavolume vergroot, waardoor de concentratie van alle bloedcellen in rust iets lager kan zijn. Daarom moet de analyse worden geïnterpreteerd met inachtneming van het trainingsregime.

Ten slotte is het goed te denken aan laboratoriumartefacten: stolsels in het buisje, langdurige bewaring van het monster en EDTA-afhankelijke klontering van bloedplaatjes geven een vals-laag resultaat. Voordat de arts de oorzaak in het lichaam zoekt, verzekert hij zich ervan dat het getal juist is.

Oorzaken van verhoogde bloedplaatjes

De overgrote meerderheid van de gevallen van verhoogde bloedplaatjes is reactief, dat wil zeggen secundair aan een ander proces in het lichaam. Het beenmerg reageert op ontsteking, bloedverlies of ijzertekort met een verhoogde productie van bloedplaatjes. Primaire trombocytose, veroorzaakt door een ziekte van het beenmerg zelf, komt veel zeldzamer voor (Schafer, 2004).

IJzertekort verdient aparte aandacht. Het is wijdverbreid onder sportsters, langeafstandslopers en mensen op een plantaardig dieet, en niet zelden is juist een matig verhoogd aantal bloedplaatjes de eerste «aanwijzing», nog vóór de daling van het hemoglobine. Na herstel van de ijzervoorraden normaliseert de waarde zich doorgaans.

Reactieve trombocytose verhoogt het risico op trombose meestal niet noemenswaardig, en men behandelt niet het getal maar de oorzaak. Een heel andere situatie zijn aanhoudend hoge waarden zonder duidelijke verklaring, vooral samen met een vergrote milt, jeuk, hoofdpijn of gezichtsstoornissen: dat is een reden voor een consult bij een hematoloog.

Oorzaken van verlaagde bloedplaatjes

Een verlaagd aantal bloedplaatjes kan het gevolg zijn van onvoldoende aanmaak, verhoogde afbraak of herverdeling in een vergrote milt. Bij jonge actieve mensen komen het vaakst tijdelijke dalingen na virale infecties voor, evenals medicamenteuze oorzaken.

• Pseudotrombocytopenie:een laboratoriumartefact door klontering van bloedplaatjes in het buisje met EDTA; er zijn geen symptomen.
• Virale infecties:met name infectieuze mononucleose, griep en andere — de daling is doorgaans tijdelijk.
• Immuuntrombocytopenie (ITP):het lichaam maakt antistoffen tegen de eigen bloedplaatjes aan; de diagnose stelt een hematoloog.
• Medicijnen:heparine, sommige antibiotica, anti-epileptica en andere; apart — alcohol, dat het beenmerg onderdrukt.
• Tekort aan vitamine B12 of foliumzuur:doorgaans samen met veranderingen van de rode bloedcellen.
• Leverziekten en miltvergroting:vasthouden van bloedplaatjes in de milt en daling van trombopoëtine.

Voor sporters is het belangrijk infectieuze mononucleose apart te noemen. Die kan een daling van de bloedplaatjes combineren met een vergrote milt, en dat brengt een risico op miltruptuur mee bij een klap of zelfs een plotselinge aanspanning van de buikpers. Daarom raden artsen na mononucleose meestal aan tijdelijk af te zien van contactsporten en zwaar krachtwerk.

Immuuntrombocytopenie kan zich bij volwassenen uiten in kleine puntvormige bloedingen op de onderbenen (petechiën), blauwe plekken zonder merkbare stoten, en bloedingen uit tandvlees en neus. De actuele richtlijnen van de Amerikaanse Vereniging voor Hematologie (Neunert et al., 2019) benadrukken dat de beslissing over behandeling niet alleen afhangt van het getal, maar ook van de bloedingen en de leefstijl van de patiënt — lichamelijke activiteit en contactsport worden apart meegewogen.

Stappenplan bij een afwijking

De eerste stap bij elke matige afwijking zonder symptomen is nagaan of de analyse correct is afgenomen. Als het bloed werd afgenomen na een training, in uitgedroogde toestand, tijdens of vlak na een verkoudheid, is het goed het resultaat na 1–2 weken in rust te herhalen, in hetzelfde laboratorium.

1. Herhaal het volledige bloedbeeld met leukocytendifferentiatie na 24–48 uur zonder intensieve inspanning.
2. Bij lage waarden — vraag het laboratorium een bloeduitstrijkje te bekijken om klontering van bloedplaatjes uit te sluiten.
3. Bij verhoogde waarden — controleer ferritine, transferrineverzadiging en C-reactief proteïne.
4. Stel een lijst op van alle medicijnen, supplementen en middelen die de laatste weken zijn ingenomen, en toon die aan de arts.
5. Ga naar een huisarts of hematoloog als de afwijking bevestigd is.

Onmiddellijk medische hulp inschakelen is nodig als lage bloedplaatjes gepaard gaan met moeilijk te stelpen bloedingen, bloed in de urine of ontlasting, uitgebreide petechiën of hevige hoofdpijn. Even spoedeisend te beoordelen zijn tekenen van trombose: zwelling en pijn in het been, kortademigheid, pijn op de borst.

De redactie raadt af zelf bloedplaatjes met supplementen te «verhogen» of te «verlagen». Op internet populaire middelen zoals papajabladextracten hebben geen overtuigende bewijsbasis bij volwassen sporters, en uitstel van een doktersbezoek kan een ernstige oorzaak verhullen. Uitzondering is een bevestigd tekort aan ijzer of vitaminen, waarvan de correctie door een arts wordt voorgeschreven.

Training en toelating tot wedstrijden

Een lichte daling of stijging van de bloedplaatjes met een begrijpelijke en tijdelijke oorzaak vereist doorgaans geen volledige stopzetting van de training. De arts kan aanraden de intensiteit tijdelijk te verlagen, wedstrijden uit te stellen tot een herhaalde analyse en de hydratatie te herstellen.

In contact- en blessuregevoelige sporten — vechtsporten, rugby, ijshockey, alpineskiën — zijn de eisen strenger. Een uitgesproken daling van de bloedplaatjes verhoogt het risico op intracraniële en intramusculaire bloedingen, zelfs bij een matige klap. De beslissing over toelating neemt in zulke gevallen de arts, op basis van de hoogte van de waarde, de aanwezigheid van bloedingen en de oorzaak.

Ook is het goed de gebruikelijke «sport»-medicijnen kritisch te bekijken. Niet-steroïde ontstekingsremmers, die men vaak inneemt tegen gewrichtspijn, onderdrukken de functie van de bloedplaatjes en versterken bij trombocytopenie het bloedingsrisico. Ze gebruiken mag in zo'n situatie alleen na afstemming met een arts.

Na normalisatie van de waarde keert men geleidelijk terug naar de volledige belasting, en de controleanalyse wordt doorgaans na enkele weken herhaald. Regelmatige monitoring twee à drie keer per jaar laat de individuele «norm» van de sporter zien en helpt nieuwe veranderingen sneller op te merken.

Conclusies van de redactie

Afwijkingen van de bloedplaatjes bij sporters hebben vaak «alledaagse» verklaringen: een analyse na de training, uitdroging, een recente verkoudheid of een laboratoriumartefact. Daarom moet de eerste stap een correcte herhaalde test zijn.

Aanhoudende trombocytose is meestal reactief en wijst op ijzertekort of ontsteking; aanhoudende trombocytopenie op een infectie, medicijnen of immuunprocessen. In beide gevallen behandelt men de oorzaak en niet het getal.

Bloedingen, uitgesproken veranderingen van de waarde of tekenen van trombose zijn een reden om onmiddellijk een arts te raadplegen, en in contactsporten ook voor een tijdelijke uitsluiting van wedstrijden.

We raden ook aan onze artikelen te lezen over wat de bloedplaatjestest laat zien, over ferritine en ijzertekort bij sporters, en over leukocyten boven of onder de norm.

Lijst van gebruikte literatuur

1. Schafer AI. Thrombocytosis. N Engl J Med. 2004;350(12):1211–1219.
2. Neunert C, Terrell DR, Arnold DM, et al. American Society of Hematology 2019 guidelines for immune thrombocytopenia. Blood Adv. 2019;3(23):3829–3866.
3. Kratz A, Lewandrowski KB, Siegel AJ, et al. Effect of marathon running on hematologic and biochemical laboratory parameters, including cardiac markers. Am J Clin Pathol. 2002;118(6):856–863.
4. Heber S, Volf I. Effects of physical (in)activity on platelet function. Biomed Res Int. 2015;2015:165078.
5. Sanchis-Gomar F, Lippi G. Physical activity – an important preanalytical variable. Biochem Med (Zagreb). 2014;24(1):68–79.
6. Kaushansky K, Lichtman MA, Prchal JT, et al (eds). Williams Hematology. McGraw-Hill Education.