Jodium voor vrouwen: zijn er bijzonderheden

Jodium wordt vaak genoemd als een «vrouwelijk» sporenelement — vanwege de zwangerschap, de schildklier en de hormonale balans. De redactie zocht uit waar er werkelijk verschillen zijn tussen de behoeften van vrouwen en mannen, en waar het slechts marketingmythen betreft, en wanneer een jodiumsupplement gerechtvaardigd is en wanneer het schade kan doen.

Waarom vrouwen jodium nodig hebben en waarin hun behoeften verschillen

Jodium is een sporenelement zonder welke de schildklier de hormonen thyroxine (T4) en trijoodthyronine (T3) niet kan aanmaken. Deze hormonen reguleren de stofwisselingssnelheid, de warmteproductie, de werking van het hart, de spijsvertering en ook de ontwikkeling van het zenuwstelsel van de foetus. Het lichaam slaat jodium niet lang op, daarom moet het regelmatig via de voeding worden binnengekregen.

Voor een volwassen, niet-zwangere vrouw is de basisbehoefte dezelfde als voor een man: het Amerikaanse Institute of Medicine (IOM) stelde de aanbevolen norm vast op 150 µg per dag, en de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) — een adequate inname van eveneens 150 µg. Er bestaat buiten de zwangerschap dus geen «vrouwelijke» norm. De bijzonderheden zitten niet in het getal, maar in de context: hormonale veranderingen, zwangerschap, borstvoeding en de veel grotere vatbaarheid van vrouwen voor schildklieraandoeningen.

Auto-immuunthyreoïditis (de ziekte van Hashimoto) en de ziekte van Graves komen bij vrouwen enkele keren vaker voor dan bij mannen. Dat is belangrijk, want de reactie van de klier op jodium verschilt bij een auto-immuunproces: een overschot van het element kan bij zulke mensen de ontwikkeling van hypothyreoïdie versnellen. Voor een vrouw hangt de vraag «wel of geen jodium innemen» dus vaak samen met de toestand van haar schildklier.

Nog een factor is het eetgedrag. Vrouwen houden zich vaker aan caloriearme diëten, laten zout, zuivel of vis staan en stappen over op plantaardige voeding. Dit alles verwijdert de belangrijkste jodiumbronnen uit de voeding, vooral als het zout in de voeding niet gejodeerd is.

Zwangerschap en borstvoeding: de periode van de hoogste behoefte

Tijdens de zwangerschap neemt de jodiumbehoefte toe: de schildklier van de moeder produceert meer hormonen, een deel van het jodium gaat over naar de foetus, en de renale uitscheiding van het element neemt toe. Na de geboorte van het kind komt jodium in de moedermelk terecht, en juist daarvan hangt de voorziening van de zuigeling af.

De richtwaarden van officiële organisaties staan in de tabel. Ze verschillen enigszins, maar wijzen alle op een aanzienlijke toename van de behoefte in vergelijking met de basiswaarde van 150 µg.

De American Thyroid Association raadt in de richtlijnen van 2017 vrouwen die een zwangerschap plannen, zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven aan dagelijks een supplement in te nemen dat 150 µg jodium in de vorm van kaliumjodide bevat. De logica is eenvoudig: zelfs in landen met programma's voor zoutjodering haalt een aanzienlijk deel van de zwangere vrouwen de norm niet.

De gevolgen van een tekort in deze periode zijn het ernstigst. Een uitgesproken jodiumgebrek kan een verstoorde hersenontwikkeling van het kind veroorzaken, en in de observationele ALSPAC-studie in het Verenigd Koninkrijk werd zelfs een matig ontoereikende jodiumstatus van de moeders geassocieerd met lagere scores voor verbaal IQ en leesvaardigheid bij hun kinderen. Dit is een associatie en geen bewezen oorzakelijk verband, maar het werd een zwaarwegend argument ten gunste van preventie.

Tegelijk is zwangerschap geen reden om «meer» in te nemen. Een overschot aan jodium bij de moeder kan de schildklier van de foetus onderdrukken. Daarom kan men de dosering en de combinatie van supplementen (bijvoorbeeld een prenataal complex met een apart jodiumpreparaat) beter afstemmen met een gynaecoloog-verloskundige of een endocrinoloog.

De schildklier, de cyclus en auto-immuunziekten

Vrouwen krijgen vaker te maken met hypothyreoïdie, en hier stuit men op het internet gemakkelijk op het advies «jodium innemen tegen vermoeidheid». Hypothyreoïdie in landen met voldoende jodiuminname wordt echter meestal veroorzaakt door een auto-immuunproces en niet door een tekort. In dat geval geneest jodium de aandoening niet, en de noodzaak van substitutietherapie bepaalt de arts aan de hand van het TSH- en het vrije-T4-niveau.

Het verband tussen de schildklier en de menstruatiecyclus is reëel: zowel hypothyreoïdie als hyperthyreoïdie kan de regelmaat van de menstruatie verstoren en de ovulatie en de vruchtbaarheid beïnvloeden. Maar dit is een argument ten gunste van analyses en niet van het zelf voorschrijven van jodium. Een supplement normaliseert de cyclus niet als de oorzaak niet in een tekort ligt.

In populaire literatuur komen beweringen voor over de baat van hoge doses jodium bij fibrocystische veranderingen van de borstklieren. Zulke ideeën berusten op beperkte en methodologisch zwakke studies, en de doses erin overschreden aanzienlijk de veilige grenzen voor langdurige inname. De redactie acht deze gegevens niet toereikend voor praktische aanbevelingen.

Na de bevalling ontwikkelt een deel van de vrouwen postpartumthyreoïditis — een tijdelijke ontsteking van de klier met fasen van hyper- en hypothyreoïdie. Het risico daarop is hoger bij vrouwen met antistoffen tegen thyreoperoxidase (anti-TPO). Voor zulke vrouwen is de controle van de klierfunctie na de bevalling belangrijker dan welk supplement dan ook.

Vrouwen die trainen: zweet, diëten en de werkelijke risico's van een tekort

Voor actieve vrouwen komt er een extra factor bij — jodiumverlies via het zweet. Studies laten zien dat een merkbare hoeveelheid van het element via het zweet wordt uitgescheiden, en bij langdurige intensieve trainingen, vooral in de hitte, kunnen deze verliezen aanzienlijk zijn. De exacte waarden verschillen sterk van mens tot mens, dus spreken over een universele «sport»-norm is onjuist.

Een zwaarwegender risico voor sportsters is de beperking van de voeding. De meest voorkomende scenario's waarin de jodiuminname daalt:

• het weglaten van zout of het gebruik van niet-gejodeerd zeezout of Himalayazout;
• plantaardige voeding zonder zeevruchten, melk en eieren;
• langdurige deficitaire diëten vóór wedstrijden of fotoshoots;
• het weglaten van zuivelproducten vanwege intolerantie of «mode».

Oekraïne behoort historisch tot de regio's met een natuurlijk jodiumtekort in de bodem en het water. Daarom is de belangrijkste preventie voor de meeste vrouwen het gebruik van gejodeerd zout in matige hoeveelheid en het regelmatig eten van zeevis, zuivelproducten en eieren. Een supplement is zinvol als de voeding de behoefte niet dekt.

Apart moeten de zeewieren worden genoemd, met name kelp, die populair zijn onder aanhangsters van «natuurlijke» supplementen. Het jodiumgehalte erin is buitengewoon wisselend en kan zelfs in een kleine portie een veelvoud van de bovenste aanvaardbare grens bedragen. Voor vrouwen met auto-immuunthyreoïditis is dit een reëel risico op verstoring van de klierfunctie.

Hoe de jodiumstatus te beoordelen en wanneer een supplement nodig is

Een betrouwbare analyse die de jodiumvoorziening van één persoon zou aantonen, bestaat feitelijk niet. De jodiumconcentratie in een enkele urineportie werkt goed voor de beoordeling van populaties, maar schommelt bij een individuele persoon sterk, afhankelijk van wat hij de dag ervoor at. Daarom gebruikt de WHO de mediaan van de jodiurie juist voor bevolkingsgroepen.

Voor een concrete vrouw beoordeelt de arts doorgaans de schildklierfunctie: TSH, vrij T4, indien nodig antistoffen tegen TPO en een echografie van de klier. Deze waarden meten het jodium niet rechtstreeks, maar laten zien of de klier het aankan. Samen met een analyse van de voeding is dit voldoende voor een beslissing over een supplement.

Praktische richtlijnen voor supplementen voor vrouwen zonder schildklieraandoeningen: vorm — kaliumjodide; dosis — binnen 100–150 µg per dag als de voeding arm is aan jodium; tijdens de planning van een zwangerschap, de zwangerschap en de lactatie — doorgaans 150 µg als onderdeel van een prenataal complex. De totale inname uit alle bronnen mag de bovengrens niet systematisch overschrijden (600 µg volgens EFSA).

Een consult bij een endocrinoloog vóór inname van jodium is verplicht bij schildkliernoduli, gediagnosticeerde thyreoïditis, hyperthyreoïdie of het gebruik van amiodaron of lithium. In deze situaties kan de reactie op extra jodium onvoorspelbaar zijn.

Conclusies van de redactie

Buiten de zwangerschap is de jodiumnorm voor vrouwen dezelfde als voor mannen — ongeveer 150 µg per dag. De bijzonderheden zitten in de context: vrouwen hebben vaker auto-immuunziekten van de schildklier, beperken vaker hun voeding, en zwangerschap en borstvoeding verhogen de behoefte scherp.

Voor de meeste vrouwen volstaan gejodeerd zout en een gevarieerde voeding. Een supplement is passend tijdens de planning van een zwangerschap, de zwangerschap en de lactatie, en ook bij jodiumarme voeding. Hoge doses, zeewieren en het zelf «behandelen» van de schildklier met jodium zijn een slechte keuze.

Als het onderwerp u interesseert, raden we ook onze artikelen aan over selenium voor vrouwen, over analyses voor de beoordeling van de schildklierfunctie en over jodium na het 40e jaar.

Lijst van gebruikte literatuur

1. Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. Washington (DC): National Academies Press; 2001.
2. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific opinion on dietary reference values for iodine. EFSA J. 2014;12(5):3660.
3. Alexander EK, Pearce EN, Brent GA, et al. 2017 Guidelines of the American Thyroid Association for the diagnosis and management of thyroid disease during pregnancy and the postpartum. Thyroid. 2017;27(3):315–389.
4. Zimmermann MB, Boelaert K. Iodine deficiency and thyroid disorders. Lancet Diabetes Endocrinol. 2015;3(4):286–295.
5. Bath SC, Steer CD, Golding J, Emmett P, Rayman MP. Effect of inadequate iodine status in UK pregnant women on cognitive outcomes in their children: results from the Avon Longitudinal Study of Parents and Children (ALSPAC). Lancet. 2013;382(9889):331–337.
6. Laurberg P, Cerqueira C, Ovesen L, et al. Iodine intake as a determinant of thyroid disorders in populations. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab. 2010;24(1):13–27.
7. World Health Organization. Assessment of iodine deficiency disorders and monitoring their elimination: a guide for programme managers. 3rd ed. Geneva: WHO; 2007.